Gruźlica (TB)
Gruźlica (ang. tuberculosis, TB) jest chorobą wywoływaną przez bakterię Mycobacterium tuberculosis.
Zachorowalność na gruźlicę wynosi nadal 10 milionów przypadków co roku, choć w krajach o wysokim dochodzie uważa się ją często za relikt przeszłości.
Gruźlicę można wyleczyć całkowicie u osób, które zostaną odpowiednio wcześnie zdiagnozowane i będą właściwie leczone. Zbyt szybkie przerwanie leczenia, nieukończenie go lub nieregularne przyjmowanie leków to czynniki, które mogą sprawić, że bakteria powodująca zakażenie przetrwa i stanie się silniejsza. Bakteria gruźlicy, podobnie jak inne drobnoustroje chorobotwórcze, ma obecnie szczepy, które są oporne na niektóre antybiotyki, co utrudnia leczenie.
Leczenie gruźlicy jest złożonym procesem. Zazwyczaj wymaga ono podawania co najmniej czterech różnych leków przez kilka miesięcy.
Objawy
Choroba może zaatakować każdy narząd, chociaż zwykle jest ona rozpoznawana w płucach.
Początkowo gruźlica rozwija się powoli, a objawy utrzymują się dwa tygodnie lub dłużej. Główne objawy to:
- gorączka,
- osłabienie apetytu,
- utrata masy ciała,
- nocne poty,
- uporczywy kaszel,
- krwioplucie (w zaawansowanym stadium).
Przyczyny
Gruźlica jest chorobą zakaźną przenoszoną drogą powietrzną. Rozprzestrzenia się ona drogą kropelkową wskutek kichania lub kaszlu osób zakażonych prątkami gruźlicy (mykobakteriami).
Największe ryzyko wystąpienia choroby występuje u osób mających bliski i regularny kontakt z chorym. Według badań szczególnie podatne na zakażenie są dzieci w wieku poniżej pięciu lat, które pozostają w bliskich kontaktach z chorym: około 1 na 2 takich dzieci poniżej piątego roku życia zachoruje na gruźlicę. W przypadku dorosłych w tej samej sytuacji zachoruje około 1 osoba na 10.
Po zakażeniu bakterią gruźlicy choroba może rozwinąć się bardzo szybko, a chory doświadcza objawów, wymaga leczenia oraz zaraża innych. Przebieg ten zwykle występuje u dzieci i osób z osłabionym układem odpornościowym. Taką chorobę nazywamy „gruźlicą pierwotną”. Pozostałe przypadki to zakażenie utajone – zakażona osoba nie zaraża i nie ma objawów. Na czynną postać gruźlicy zachoruje 5–10% osób z zakażeniem utajonym. Taką postać choroby nazywano kiedyś „gruźlicą utajoną”, ale obecnie określa się ją mianem bezobjawowego zakażenia gruźlicą. Układ odpornościowy organizmu może czasem kontrolować rozwój zakażenia przez miesiące lub lata bez objawów choroby.
Gruźlica rozprzestrzenia się poprzez kropelki wydostające się z płuc zakażonej osoby podczas kaszlu. Osoby, u których gruźlica rozwija się w innych częściach ciała, takich jak płuca lub węzły chłonne – lub osoby bezobjawowe – nie mogą zarazić innych.
Istnieje wiele czynników, które zwiększają ryzyko wystąpienia gruźlicy. Należą do nich cukrzyca, niedożywienie, ekspozycja na leki osłabiające układ odpornościowy oraz palenie tytoniu. Jednym z głównych czynników ryzyka jest nieleczone zakażenie ludzkim wirusem niedoboru odporności (HIV). Nieleczeni pacjenci zakażeni wirusem HIV ze względu na brak świadomości zakażenia lub niedostępność leków są o wiele bardziej podatni na zachorowanie na gruźlicę. W ich przypadku ryzyko zachorowania jest około 20 do 37 razy wyższe niż w przypadku osób bez infekcji HIV.
Zapobieganie
Szczepionkę BCG wprowadzono do obrotu w roku 1921. Pomaga ona zapobiegać niektórym ciężkim postaciom gruźlicy u dzieci. Ochrona poszczepienna słabnie z wiekiem, więc ryzyko zachorowania na gruźlicę u dorosłych rośnie.
Szczepionkę BCG podaje się głównie w krajach, gdzie gruźlica jest nadal powszechna. W wielu krajach europejskich wycofano ją z harmonogramu szczepień, gdy zachorowal-ność na gruźlicę znacząco spadła. Mimo tego BCG jest jedyną szczepionką przeciwko gruźlicy i pozostaje najczęściej stosowaną szczepionką na świecie; według WHO w 2023 r. zaszczepiono nią ponad 8 na 10 dzieci.
Zgodnie z zaleceniami Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) najlepszym sposobem zapobiegania gruźlicy jest skuteczna identyfikacja chorych i zastosowanie leczenia. Strategie WHO, takie jak strategia eradykacji gruźlicy (End TB Strategy), przyczyniły się ograniczenia zachorowań i występowania gruźlicy na całym świecie.
Po rozpoznaniu płucnej postaci gruźlicy chory może zostać poddany izolacji, by powstrzymać zakażanie innych. Następnie włączane jest leczenie, które jest monitorowane regularnie przez lekarzy pod kątem niszczenia bakterii gruźlicy, co pozwoli na zakończenie okresu izolacji. Organy ochrony zdrowia powinny także kontrolować osoby z bliskiego otoczenia chorego. Niektóre z nich już mieć gruźlicę i wymagać szybkiego leczenia, a inne mogą mieć jedynie zakażenie bezobjawowe. Osoby te nie wymagają izolacji ani pełnego leczenia, ale można zastosować krótsze cykle antybiotykoterapii, by pomóc chronić je przed późniejszym zachorowaniem.
Rozpoznanie i leczenie
Zakażenie gruźlicą można rozpoznać za pomocą testu z krwi, znanego również jako test IGRA (ang. Interferon-Gamma Release Assay – oznaczenie uwalniania interferonu gamma). Test ten sprawdza, czy układ odpornościowy rozpoznaje bakterię Mycobacterium tuberculosis. Dzięki temu wiadomo, czy pacjent był narażony w pewnym momencie na kontakt z bakterią gruźlicy, ale nie można określić, czy u tej osoby wskutek narażenia rozwinęła się choroba.
W przypadku podejrzenia gruźlicy atakującej płuca pobiera się próbki flegmy (plwociny) i bada je na obecność bakterii. Czasami pomocne są również badania RTG lub tomograficzne klatki piersiowej.
Celem leczenia jest eliminacja choroby i uniknięcie zakażenia innych osób. Standardowe leczenie trwa około sześć miesięcy, chociaż niektórzy pacjenci z ciężką gruźlicą będą potrzebować więcej czasu na wyleczenie. W trakcie pierwszych dwóch miesięcy stosowane jest intensywne leczenie czterema lekami w celu jak najszybszego zabicia bakterii (dzięki czemu można zakończyć izolację) przy jednoczesnym zapobieżeniu wytworzenia oporności (każdy lek chroniony jest przez pozostałe). Te cztery początkowe leki to izoniazyd, ryfampicyna, etambutol i pirazynamid. Po dwóch miesiącach kontynuuje się leczenie z zastosowaniem jedynie izoniazydu i ryfampicyny, aby wspomóc usunięcie wszystkich pozostałych bakterii.
Podczas drugiej części leczenia pacjenci mogą zacząć czuć się o wiele lepiej. Jednak zakończenie tej części leczenia jest naprawdę ważne, by zapobiec nawrotowi choroby. Jeśli bakterie przetrwają leczenie, mogą wykształcić oporność na jeden lub więcej leków. Gruźlicę oporną na dwa główne leki, ryfampicynę i izoniazyd, nazywamy gruźlicą wielolekooporną (MDR-TB). Z kolei gruźlica ekstremalnie lekoooporna (XDR-TB) wykazuje oporność na jeszcze więcej leków. Takie przypadki wymagają specjalnych metod leczenia. Dowiedz się więcej na temat MDR-TB oraz XDR-TB.
Głównym celem organów ochrony zdrowia zdrowotnej na całym świecie jest wyeliminowanie gruźlicy. Celem jest mniej niż jeden nowy przypadek na milion osób w roku 2050. Cel ten jest nadal odległy, dlatego aby go osiągnąć, konieczne jest udoskonalenie diagnostyki, metod leczenia i profilaktyki.
